از انقلاب ۱۳۵۷ تا خیزش ۱۴۰۴ و کشتار ۱۸ و ۱۹ دی — مروری بر بیش از چهار دهه مقاومت مدنی، صنفی، قومی و سیاسی؛ از اعتراض به حجاب اجباری تا «زن، زندگی، آزادی».
پس از انقلاب ۱۳۵۷ و استقرار جمهوری اسلامی، ایران بهطور مستمر شاهد اعتراضات و ناآرامیهای اجتماعی بوده است؛ اعتراضاتی با ماهیتهای گوناگون، از تلاش برای احقاق حقوق جنسیتی و مطالبات صنفی و مدنی گرفته تا اعتراضات اقتصادی و مقاومتهای قومی و سیاسی، که بهویژه در سالهای اخیر از سطح مطالبات مشخص فراتر رفته و مستقیماً ساختار و بنیانهای حاکمیت را هدف قرار دادهاند.
اگرچه اصل ۲۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی آزادی «تشکیل اجتماعات و راهپیماییها، بدون حمل سلاح» را به رسمیت شناخته است، اما در عمل این اصل در بیشتر موارد نادیده گرفته شده. الگوی تکرارشونده واکنش حکومت عموماً شامل سرکوب، تهدید، قطع اینترنت، بازداشت گسترده، اعدام و بیاعتبارسازی معترضان با برچسبهایی چون «اغتشاشگر»، «اهل فتنه» و «عوامل بیگانه» بوده است.
یادبود مستند جانباختگان راه آزادی ایران — کشتهشدگان، اعدامشدگان و ناپدیدشدگان در اعتراضات مردمی. نام، چهره و شرح تکتک آنها.
| رویداد | تاریخ | آمار جانباختگان (تخمینی) |
|---|
شعارها در طول زمان از مطالبات مشخص و صنفی («رای من کجاست؟»، حقآبه، دستمزد) به شعارهای ساختارشکن و عبور از کلیت نظام («اصلاحطلب اصولگرا دیگه تمومه ماجرا»، «مرگ بر دیکتاتور») تغییر کردند. این روند بهویژه از خیزش دی ۹۶ به بعد شتاب گرفت.
برخورد قهرآمیز نیروهای امنیتی (پلیس، سپاه، بسیج، لباسشخصی)، تیراندازی مستقیم، بازداشت گسترده، اعترافات اجباری تلویزیونی، اعدام، و خودداری از انتشار آمار رسمی، الگویی است که از ۱۳۵۷ تا امروز تکرار شده.
از جنبش سبز (۱۳۸۸) به بعد، تلفن همراه و شبکههای اجتماعی نقش محوری در ثبت و انتشار سرکوب یافتند. در مقابل، حکومت به قطع گسترده اینترنت روی آورد — اوج آن خاموشی کامل اینترنت در آبان ۱۳۹۸ بود.
اعتراضات از طبقه متوسط شهری و دانشجویان (دهه ۷۰ و ۸۰) به اقشار فرودست، حاشیهنشینان، اقلیتهای قومی و سپس به جنبشی زنمحور و میاننسلی («زن، زندگی، آزادی») گسترش یافت.